KIẾN THỨC SỨC KHỎE  |  CẤP CỨU

PHẢN VỆ VÀ SỐC PHẢN VỆ

Nhận biết sớm – Cấp cứu kịp thời – Phòng ngừa hiệu quả

Phản vệ là phản ứng quá mẫn toàn thân nghiêm trọng, thường khởi phát nhanh và đôi khi đe dọa tính mạng. Hiểu đúng về dấu hiệu, cách xử trí và phòng ngừa giúp người dân chủ động bảo vệ sức khỏe. [1, 2]

1. Phản vệ và sốc phản vệ là gì?

Phản vệ (anaphylaxis) có thể gây tổn thương đồng thời nhiều cơ quan, đặc biệt là đường hô hấp và tuần hoàn. Sốc phản vệ là tình trạng phản vệ kèm suy tuần hoàn, thường có tụt huyết áp hoặc dấu hiệu giảm tưới máu. Không phải mọi trường hợp phản vệ đều có sốc; ngược lại, phản vệ nghiêm trọng có thể xuất hiện mà không có triệu chứng ngoài da. [1]

2. Những tác nhân thường gặp

• Thuốc: kháng sinh, thuốc chống viêm giảm đau không steroid, thuốc gây mê và một số thuốc khác.
• Thực phẩm: đậu phộng, các loại hạt, sữa, trứng, cá, hải sản…
• Nọc côn trùng, cao su tự nhiên (latex) và một số tác nhân khác.
• Trong một số trường hợp, không xác định được nguyên nhân.

Một người từng sử dụng thuốc hoặc ăn thực phẩm trước đó mà không có biểu hiện bất thường vẫn có thể phát triển phản vệ ở lần tiếp xúc sau. [1, 2]

3. Dấu hiệu cảnh báo

• Da, niêm mạc: ngứa, nổi mề đay, đỏ da, phù môi hoặc lưỡi.
• Hô hấp: khò khè, khó thở, thở rít, khàn tiếng, cảm giác nghẹn họng.
• Tuần hoàn: chóng mặt, ngất, mạch nhanh, tụt huyết áp, lơ mơ.
• Tiêu hóa: đau bụng dữ dội, nôn ói nhiều, nhất là khi xuất hiện cùng dấu hiệu khác.

Ở trẻ nhỏ, dấu hiệu có thể khó nhận diện: quấy khóc bất thường, thay đổi tiếng khóc, nôn, khó thở, tím tái hoặc giảm đáp ứng. Không chờ xuất hiện đầy đủ triệu chứng hay mề đay mới nghĩ đến phản vệ. [1, 2]

4. Phản vệ có thể gây tử vong không?

Có. Phản vệ nặng có thể tiến triển nhanh thành suy hô hấp, rối loạn tuần hoàn và ngừng tim. Tuy nhiên, tử vong do phản vệ nhìn chung hiếm gặp ở quy mô dân số; phát hiện và điều trị sớm có ý nghĩa rất quan trọng. [1]

Tại Việt Nam, nghiên cứu trên 110 bệnh nhi được điều trị sốc phản vệ tại khoa Điều trị tích cực Nội khoa, Bệnh viện Nhi Trung ương (2016–2021) ghi nhận 95,5% sống và 4,5% tử vong; 92,7% là phản vệ độ III. Đây là kết quả ở nhóm bệnh nhi nặng cần chăm sóc hồi sức tích cực, KHÔNG phải tỷ lệ tử vong do phản vệ chung của trẻ em hay dân số Việt Nam. [3]

5. Cần làm gì khi nghi ngờ phản vệ?

• Gọi cấp cứu 115 hoặc yêu cầu hỗ trợ y tế khẩn cấp ngay.
• Ngừng tiếp xúc với tác nhân nghi ngờ nếu có thể và an toàn; không trì hoãn cấp cứu để tìm nguyên nhân.
• Nếu có bút tiêm adrenalin tự động đã được bác sĩ kê và hướng dẫn, sử dụng ngay theo chỉ dẫn; adrenalin tiêm bắp là điều trị đầu tay.
• Để người bệnh nằm phù hợp với tình trạng hô hấp, tuần hoàn; tránh đột ngột đứng dậy hoặc đi lại. Nếu khó thở nhiều có thể ở tư thế dễ thở, theo hướng dẫn nhân viên cấp cứu.
• Nếu người bệnh bất tỉnh, không thở bình thường, bắt đầu hồi sức tim phổi theo hướng dẫn của tổng đài cấp cứu.

Thuốc kháng histamin và corticosteroid không thay thế adrenalin trong cấp cứu phản vệ. Người bệnh cần được đánh giá, theo dõi tại cơ sở y tế vì triệu chứng có thể tái phát sau khi ban đầu đã cải thiện. [1, 2]

6. Làm gì để giảm nguy cơ tái diễn?

• Luôn khai báo tiền sử dị ứng, phản vệ và tên tác nhân nghi ngờ cho nhân viên y tế.
• Không tự ý dùng lại thuốc từng gây phản ứng nghiêm trọng khi chưa được bác sĩ đánh giá.
• Sau một đợt phản vệ, nên được tư vấn chuyên khoa dị ứng để xác định tác nhân, lập kế hoạch phòng ngừa và hướng dẫn xử trí khẩn cấp.
• Người có chỉ định mang bút tiêm adrenalin tự động cần được hướng dẫn thực hành sử dụng cho bản thân và người chăm sóc.

THÔNG ĐIỆP: Phản vệ có thể xảy ra bất ngờ. Nhận biết sớm, gọi cấp cứu và sử dụng adrenalin đúng chỉ định là những yếu tố then chốt giúp giảm nguy cơ biến chứng nghiêm trọng.

Tài liệu tham khảo

[1] Cardona V, et al. World Allergy Organization Anaphylaxis Guidance 2020. World Allergy Organ J. 2020;13(10):100472. DOI: 10.1016/j.waojou.2020.100472. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7607509/

[2] Golden DBK, et al. Anaphylaxis: A 2023 practice parameter update. Ann Allergy Asthma Immunol. 2024;132(2):124–176. DOI: 10.1016/j.anai.2023.09.015. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38108678/

[3] Tạ Anh Tuấn, Trần Quốc Đạt, Đậu Việt Hùng. Kết quả điều trị sốc phản vệ ở trẻ em tại khoa Điều trị tích cực Nội khoa Bệnh viện Nhi Trung ương. Tạp chí Y học Việt Nam. Tập 521, số 1, công bố 2022. DOI: 10.51298/vmj.v521i1.3944. https://tapchiyhocvietnam.vn/index.php/vmj/article/view/3944

Biên soạn: Ban Biên tập – Bệnh viện Đa khoa Thái Hòa. Nội dung tổng hợp từ các hướng dẫn và nghiên cứu y khoa được công bố, có dẫn nguồn tham khảo.

Thông tin nhằm giáo dục sức khỏe, không thay thế tư vấn, chẩn đoán hoặc điều trị trực tiếp của nhân viên y tế.